Author: Murat
Company: HP

ПСАЛЪАЩХЬЭХЭР

Адыгэбзэ псэлъэкӏэ къабзэр, абы епха Ӏэмалхэр
1. ЕджакӀуэхэр псэлъэкӀэ къабзэм хуигъэсэн папщӀэ езы егъэджакӀуэм и бзэр, абы и къэпсэлъыкӀэр къызыхуэтыншэу щытын хуейщ. ЕгъэджакӀуэм нэсу ищӀапхъэщ литературэбзэр зытещӀыхьа къэпсэлъыкӀэ хабзэхэр, ахэр къигъэсэбэпыни хуейщ къэпсэлъыкӀэ тэмэмым хуэгъэсэныр зытещӀыхьа щӀэныгъэ лъабжьэу.

2. Къэзылъытэ щыӀэщ литературэбзэр цӀыхум ищӀэн папщӀэ хуейр грамматикэм и хабзэхэм щыгъуазэу, тхылъ куэд еджэу шытын къудейр ару. Ар пэжкъым, япэрауэ, грамматикэр ищӀэу, щыуагъэншэуи тхэфу есахэм къэпсэлъыкӀэм и щыуагъэ щащӀым и щапхъэр мащӀэкъым. Псом хуэмыдэу абы куэдрэ ущрохьэлӀэ диалект щытыкӀэ зи бзэм иӀэ цӀыхухэм я псэлъэкӀэм. Псалъэм папщӀэ, щытхэкӀэ суффикс щ-р тэмэму ятхыу, къыщеджэкӀэ абы с-уэ къеджэу (еджащ, тхащ къэкӀуэкӀэхэм еджас, тхас жаӀэу къеджэу) куэдрэ ухуозэ. Беслъэней диалектым ирипсалъэ куэдым, тэмэму ятх щхьэкӀэ къэмынэу, зи гугъу тщӀы суффиксыр псалъэм пымытыххэу къагъэсэбэп. Иужь лъэхъэнэм къэбэрдей адыгэхэм щыщ куэдым къым суффиксым хэт къ-м и пӀэкӀэ I къапсэлъу хуежьащ, зи гугъу тщӀы суффиксыр тэмэму ятх щхьэкӀэ къэмынэу. Къ-м и пӀэкӀэ I къэгъэсэбэпыным зиубгъуныр къызыхэкӀар диалект щытыкӀэ зиӀэ къэпсэлъыкӀэм ижь къыщӀихунырщ.

3. ЕтӀуанэрауэ, къэпсэлъыкӀэ тэмэмым хуэгъэсэным и къалэн псори тхылъ еджэным хуэгъэзэщӀэну къэплъытэнкӀэ Ӏэмал иӀэкъым, сыту жыпӀэмэ къэпсэлъыкӀэмрэ тхыкӀэмрэ зэщхьэщыкӀ къудейм и мызакъуэу, щыуагъэр зэрытхам хуэдэу къэпсэлъыным къыщишэм и щапхъэри мащӀэкъым. Абы и щапхъэщ, псалъэм папщӀэ, пкӀауэ, пкъо псалъэхэр къызэрыщӀидзэ пӀ макъ пӀытӀар п хьэрфкӀэ къызэригъэлъэгъуам къыхэкӀкӀэ п макъыу мытэмэму къэпсэлъыныр.
ЕджакӀуэхэр къэпсэлъыкӀэ тэмэмым хуэгъэсэныр щӀэдзэн хуейщ литературэбзэр псоми къызэдащтэ хабзэхэм тещӀыхьауэ зэрыщытыр, а хабзэхэм иригъуэзэнри а бзэр зезыхьэ псоми я къалэну зэрыщытыр ягурыгъэӀуэнымкӀэ. Абы щӀыгъууи яжеӀэпхъэщ, цӀыхухэр тыншу зэгурыӀуэным папщӀэ, ахэм я бзэм зэщхьэщыкӀыныгъэ имыӀэу щытын зэрыхуейр, зэщхьэщыкӀыныгъэр нэхъыбэху, зэгурыӀуэным гугъуехь нэхъыбэ пыщӀа зэрыхъур. Псалъэм папщӀэ, жып, жэм, сыт псалъэхэр беслъэней адыгэхэм джыбэ, джэм, си жаӀэу къапсэлъ. Беслъэней диалектым и щытыкӀэхэм щымыгъуазэм мыпхуэдэ къэпсэлъыкӀэхэр къегугъуэкӀынущ е къыгурымыӀуэххэнкӀэ хъунщ.

4. КъыкӀэлъыкӀуэу еджакӀуэхэм гу лъегъэтэжын хуейщ езыхэм я къэпсэлъыкӀэм иӀэ ныкъусаныгъэ нэхъ наӀуэ гуэрхэм. Абы и ужькӀэ езы еджакӀуэхэри гъэлъыхъуэн хуейщ литературэбзэм къыщхьэщызыгъэкӀыу езыхэм я псэлъэкӀэм иӀэ щытыкӀэхэм, Мы лэжьыгъэр зы зэпсэлъэгъуэ, зэпсэлъэгъуитӀым щызэфӀэкӀ Ӏуэхугъуэу къэмылъытауэ, бзэм зегъэужьыным хуэунэтӀауэ пӀалъэ кӀыхьым къриубыдэу екӀуэкӀ лэжьыгъэм щыщ Ӏыхьэ щӀыпхъэщ.
ЕджакӀуэм къэпсэлъыкӀэм щищӀ дэтхэнэ зы щыуагъэри гъэбелджылын, егъэлъагъужын икӀи гъэзэкӀуэжын хуейщ. Абы щыгъуэми щыуагъэхэм я гъэзэкӀуэжыкӀэм Ӏэзагъэ хэлъын хуейщ. Арэзы утехъуэнкӀэ Ӏэмал иӀэкъым щыуагъэр егъэджакӀуэм игъэзэкӀуэжу, еджакӀуэм ар гулъытэншэу къигъанэу и жэуапым щыпригъащэм хуэдэ лэжьэкӀэм. Апхуэдэ гъэзэкӀуэжыныгъэр, сэбэп хъуным и пӀэкӀэ, зэран хъункӀэ хъунущ: абы еджакӀуэр хуигъэсэнкӀэ хъунущ езым и щыуагъэхэми егъэджакӀуэм ар, зэригъэзэкӀуэжми гулъытэншэу хущытыным.
ЕджакӀуэм щыуагъэу ищӀхэр сытым щыгъуи гъэзэкӀуэжыпхъэщ, ахэр гъэзэкӀуэжын хуейщ урокыр щекӀуэкӀкӀи еджакӀуэхэр абы щыщӀэмыс лъэхъэнэми. Ахэр гъэзэкӀуэжын зэрыхуейри щыуагъэр къэзышар еджакӀуэм къыгурыӀуэжын, а щыуагъэри къытригъазэу имыщӀыжын хуэдэущ. Абы къыхэкӀкӀэ, къэпсэлъыкӀэр хабзэ тещӀыхьауэ щытмэ, кърегъащӀэ е игу кърегъэкӀыж.
КъэпсэлъыкӀэм и щыуагъэр еджакӀуэм щищӀар псалъэ щхьэхуэ зырызхэурэ зэхэт лэжьыгъэм къыщеджэр ару е зэлэжьыну къищта зы псалъэр къыщипсэлъар ару щытмэ, еджакӀуэр занщӀэу къызэтегъэувыӀауэ щыуагъэр гъэзэкӀуэжыпхъэщ. Абы щыгъуэми щыуагъэмрэ къэӀуэтэкӀэ тэмэмымрэ еджакӀуэ псоми гулъытэ хуегъэщӀын хуейщ. Щыуагъэр здищӀар къэӀуэтэныгъэ зэпыщӀар ару щытмэ, еджакӀуэм и жэуапыр зэпымыгъэуамэ нэхъыфӀщ. КъэӀуэтэныгъэр зэпыбудмэ, еджакӀуэр укӀытэу жэуапыр и кӀэм хунэмыгъэсыжынкӀэ хъунщ. Апхуэдэу мыхъун папщӀэ, еджакӀуэм жэуап щиткӀэ, гу лъримыгъатэу егъэджакӀуэм щыуагъэхэр етх е, Ӏэмал иӀэмэ, и гум иреубыдэ. ЕджакӀуэм, къиӀуэтэнур иуха нэужь, и щыуагъэхэр ягъэзэкӀуэж.

5. ЕджакӀуэхэм я псэлъэкӀэр литературэбзэм зэригъунэгъу е зэрыпэжыжьэ елъытакӀэ, анэдэлъхубзэм и макъхэр къэӀуэтэкӀэ тэмэмым тету зэгъэщӀэным ахэм я пащхьэм зэхуэмыдэ гугъуехь зыбжанэ къыщегъэув, езыхэри зэхуэмыдэ мардэкӀэ гугъу ирегъэхь. Япэрауэ, къыщыхъу щыӀэщ анэдэлъхубзэм и макъым и къэӀуэтэкӀэ тэмэмыр езым и къэпсэлъыкӀэ мытэмэмым къыхущхьэщымыгъэкӀыу, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ къэпсэлъыкӀэ тэмэмыр зэхимыхыу, тэмэмуи къыхуэмыпсэлъу. Псалъэм папщӀэ, шэрджэс жылагъуэ щхьэхуэхэм щыпсэу адыгэхэм щыщ куэдым макъ х, кӀ-хэр литературэбзэм къызэрыщапсэлъым нэхърэ нэхъ щабэу (мягкэу) къагъэсэбэп, ауэ хэубыдыкӀауэ гурамыгъаӀуэмэ, а я къэпсэлъыкӀэ мытэмэмым ахэм гу лъатэжыркъым, нэгъуэщӀхэм тэмэму къапсэлъыр зэрызэхахри езыхэм я къэпсэлъыкӀэм ещхьущ, къыщхьэщымыкӀыущ. ЕтӀуанэрауэ, макъ зыбжанэр езыхэм къызэрапсэлъымрэ литературнэ къэгъэсэбэпыкӀэм щытетымрэ зэрызэтемйхуэр езы еджакӀуэхэм дежкӀэ гурыӀуэгъуэщ, ауэ къэзыухъуреихьхэм я псэлъэкӀэм щӀэт зэпытурэ езым и псэлъэкӀэр гъэпса хъуащ, щапхъэри апхуэдизкӀэ куэдщи и гум хуиубыдэркъым, абы къыхэкӀыуи къэпсэлъыкӀэ тэмэмымрэ мытэмэмымрэ езым и бзэм щыхузэхэгъэкӀыркъым, тхауэ яӀэрэ егугъумэ, тэмэму къеджэфынущ, жьэрыӀуатэу щыпсалъэкӀэ щытыпхъэ макъыр къахуэмыщӀэу щыуагъэ ящӀ. Псалъэм папщӀэ шэрджэс беслъэнейхэм я псэлъэкӀэм дж, ж-хэр къызэрыщагъэсэбэпымрэ литературэбзэм ахэр къызэрыщыкӀуэмрэ щӀыпӀэ куэдым щызэтехуэркъым: литературэбзэм ж къызыщыкӀуэм деж беслъэнейхэм дж къыщапсэлъу, абы щыгъуэми зэм а макъыр щабэу (джь-уэ) зэми пхъашэу (джъ-уэ) къапсэлъу ухуозэ: жэм – джьэм, бжэ – бджъэ. Уеблэмэ, езыхэм макъыр къызэрапсэлъымрэ литературэбзэм ар къызэрыщыкӀуэмрэ щызэтемыхуэм и закъуэкъым еджакӀуэхэм къэпсэлъыкӀэм и щыуагъэ здащӀынкӀэ хъур, атӀэ зэрыщытын хуейр зэрамыщӀэм къыхэкӀкӀэ, пэжу къапсэлъхэми шэч къытрахьэжу мытэмэм щащӀ ухуозэ. Псалъэм папщӀэ, кӀуэж, тӀысыж жыхуэтӀэхэр езыхэм къызэрапсэлъри литературэбзэм къызэрыщыкӀуэри зэхуэдэ пэтми, я къэпсэлъыкӀэм шэч къытрахьэжрэ ж-p жь-кӀэ зэрахъуэкӀыу къыщапсэлъ ухуозэ (кӀуэжь, тӀысыжь).

6. Ещанэрауэ, еджакӀуэм макъыр къызэрипсэлъыр литературэбзэм къызэрыщагъэсэбэпым зэрытемыхуэр езыми ищӀэу, ауэ абы и псэлъэкӀэр зыхэт цӀыхухэм я псэлъэкӀэм техуэу, езыри а псэлъэкӀэм есауэ зэрыщытым къыхэкӀкӀэ, литературэбзэм и хабзэхэм иригъуэзэным ар щӀэмыкъункӀэ хъунущ. Апхуэдэщ, псалъэм папщӀэ, Хъумэрэ курыт еджапӀэм щеджэхэм щыщ куэдым я псэлъэкӀэр. Литературэбзэм зэраӀуатэ наклоненэм и суффиксу къыщыкӀуэ щ-р къызэрыӀуэта макъ дэкӀуашэм и пӀэкӀэ ахэм с къапсэлъ. А къэпсэлъыкӀэр зэрыщыуагъэр жраӀауэ ящӀэми, гъэзэкӀуэжын хуейуэ къамылъытэу зэрыщыту къагъанэ.
Щыуагъэхэр зэлъэпкъэгъуу е зэмылъэпкъэгъуу къызэрыкӀуэ елъытакӀэ зэхуэдэкъым. Щыуагъэхэм щыщ зыбжанэр къызыщыкӀуэр хабзэ (правилэ) гуэрхэмкӀэ зэбубыдылӀэ мыхъу псалъэ щхьэхуэ зырызхэрщ: ныджы (иджы жыхуэтӀэм и пӀэкӀэ), чылъымпӀэ (тхылъымпӀэ жыхуэтӀэм и пӀэкӀэ), бащырыбэ е барщыбэ (бащырбэ жыхуэтӀэм и пӀэкӀэ), шэкӀэрышэ (шкӀэрышэ жыхуэтӀэм и пӀэкӀэ), къаум (къом жыхуэтӀэм и пӀэкӀэ), нэгъуэщӀхэри.

7. Мытэмэму къапсэлъхэм зэхуэдэныгъэ гуэрхэр яӀэу, къызэщӀэзыубыдэ хабзэ гуэрхэр къахуэбгъэлъагъуэ хъууэ къыщыкӀуэм и щапхъэри мащӀэкъым. Апхуэдэхэщ зи макъ зэхэтыкӀэр зэхуэмыдэ псалъэхэр фонетическэ хабзэ гуэрхэмкӀэ гуп мащӀэ цӀыкӀухэурэ зэубыдылӀауэ къыщыкӀуэм и щапхъэхэр:
а)	сонорнэ макъ дэкӀуашэ р, м, н-хэр лейуэ хэту е зым и пӀэкӀэ адрейр къэхьауэ къызэрагъэсэбэпымкӀэ литературнэ къэпсэлъыкӀэм къыщхьэщыкӀхэр: ланлэ (лалэ жыхуэтӀэм и пӀэкӀэ), гъуэнлэн (гъуэлэн), гъунджэ (гъуджэ), джэнш е джэрш (джэш), самбыр (сабыр), амбдж (абдж), нывэ (мывэ), нафӀэ (мафӀэ), уэржакъ (уэнжалъ), уэртоку (уэншэку);
б)	Ӏэуэлъауэ зыщӀэт макъ дэкӀуашэ щ-р ш-кӀэ зэхъуэкӀауэ къыщагъэсэбэпыр: жэш (жэщ), шыблэ (щыблэ), тхьэмышкьӀэ (тхьэмыщкӀэ);
в)	макъ дэкӀуашэ пӀытӀа кӀ-р кьӀ-кӀэ зэхъуэкӀауэ къыщагъэсэбэпыр: шкьӀэ (шкӀэ), тхьэмышкьӀэ (тхьэмыщкӀэ), кьӀарц (кӀарц), кьӀэлош (кӀэлош), кьӀэртӀоф (кӀэртӀоф);
г)	литературэбзэм къызэрищтамкӀэ хэтын хуей макъ дэкӀуашэр е пычыгъуэ псор дэгъэхуауэ къыщыкӀуэм и щапхъэхэр: шэт (шэнт), шыпсанэ (шыпсыранэ), къутх (къунтх), хьэфӀанэ (хьэмфӀанэ);
д)	литературэбзэм къызэрищтамкӀэ хэтын хуэмей макъ дэкӀуашэхэр хэту е пычыгъуэхэр зэблэгъэувыкӀауэ къыщахьым и щапхъэхэр: гъуэшэндж (гъуэншэдж), льэкӀампӀэ (лъэнкӀапӀэ), бгъэгулыбэ (бгъэлыгубэ), кӀэнтӀроф (кӀэртӀоф), джэдэхъу (дэджэхъу);
е)	макъзешэ а-мрэ э-мрэ щыщу зыр адреймкӀэ зэрахъуэкӀауэ къыщагъэсэбэпым и щапхъэхэр: куабжэ (куэбжэ), тэмам (тэмэм), хьэмам (хьэмэм), кӀэкхъу (кӀакхъу), шархъ (шэрхъ), нэгъуэщӀхэри.

8. ЕджакӀуэхэм ящӀ щыуагъэхэр къэзышэр щӀыпӀэ диалектым я щытыкӀэхэр ару, литературнэ къэпсэлъыкӀэм и хабзэу къута хъуми къызэщӀиубыдэр щапхъэ куэду щытынкӀэ хъунущ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщӀэ, бахъсэн диалектыр зезыхьэхэм дж, ч, кӀ- хэм я пӀэкӀэ гь, кь, кьӀ къызыщапсэлъ щапхъэ псори (щӀыпӀэ диалект псэлъэкӀэ зиӀэхэм зэрадэлэжьэн хуейм нэхъ иужькӀэ дытепсэлъыхьынущ). Мыпхуэдэ щыуагъэхэр гъэзэкӀуэжыным псом хуэмыдэу ерыщу елэжьын хуейщ. Щыуагъэхэр гъэзэкӀуэжыным хуэунэтӀа лэжьыгъэм Ӏэмал имыӀэу езы еджакӀуэхэри хэшапхъэщ. Ахэр егъэсэн хуейщ нэгъуэщӀхэм я щыуагъэхэм гурыхуэу кӀэлъыплъыфу икӀи а щыуагъэхэр зыӀэщӀамыгъэкӀыу къаубыдыфрэ ирагъэгъэзэкӀуэжу щытыным.

ПсалъэкӀэ къабзэм, литературэбзэ псэлъэкӀэм епха лэжьыгъэр
ЕджакӀуэхэм я бзэм зегъэужьыным и Ӏыхьэ нэхъыщхьэщ словарнэ лэжьыгъэр. Абы нэхъ къалэнышхуэхэу къегъэув 1) къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и псалъэхэм къаӀуатэ мыхьэнэ къулейм щыгъэгъуэзэныр; 2) анэдэлъхубзэм и кӀуэцӀкӀэ омоним, синоним, антонимхэм щаӀэ къэкӀуэкӀэхэр егъэщӀэныр; 3) псалъэ къэхъукӀэм щыгъэгъуэзэныр; 4) мыхьэнэкӀэ зыщымыгъуазэ псалъэхэр егъэщӀэныр. Егъэсэныгъэ лэжьыгъэм мы Ӏуэхугъуэхэр щызэкӀэрачыркъым, ауэ абыхэм щыщу дэтхэнэ зыми иӀэщ езым и щытыкӀэ щхьэхуэрэ и егъэкӀуэкӀыкӀэрэ. 

Адыгэбзэм и омоним, синоним, антонимхэр егъэджыныр
ЕджакӀуэхэм ирагъащӀэ зи къэпсэлъыкӀэкӀи тхыкӀэкӀи зэщхь, ауэ зи мыхьэнэр зэтемыхуэ псалъэхэр бзэм зэрыхэтыр икӀи апхуэдэ псалъэхэм омонимкӀэ зэреджэр. Омонимхэр егъэджыным папщӀэ япэ щӀыкӀэ етыпхъэхэр зы псалъэ лъэпкъыгъуэм къыщыкӀуэхэу, езыхэри мыхьэнэ зыбжанэ зиӀэ а зы псалъэм и къэгъэсэбэпыкӀэ зыбжанэм хагъэгъуэщэнкӀэ Ӏэмал зимыӀэ псалъэхэрщ. Апхуэдэ щапхъэ гъуэзэджэхэщ «Омонимхэр» темэм къыхуэхьауэ адыгэбзэмкӀэ 4-нэ классым папщӀэ учебникым итхэр: топ (ЩӀалэ цӀыкӀум топ къищэхуащ) – топ (Музейм и пщӀантӀэм топ дэтщ); хьэ (Хьэр банэу пщӀантӀэм къыдэжащ) – хьэ (Хьэр бэв хъуащ); вэн (Шыуаным хэлъ лыр мавэ) – вэн (ЩӀалэр тракторкӀэ мавэ).

Пылъхьэ щӀахуэпщӀын щхьэусыгъуэ щымыӀэу щапхъэфӀхэщ еджакӀуэхэм яригъэгъэзэщӀэн папщӀэ къит лэжьыгъэхэм къыщихь омоним псалъэхэри. Мы омоним псори къыхэхащ гуэгъу зэхуэхъу псалъитӀри а зы псалъэ лъэпкъыгъуэм къыздыхэхауэрэ е цӀэрэ цӀэпапщӀэхэу зэгуэгъухэурэ. Лэжьыгъэхэр теухуащ омоним зэхуэхъу псалъэхэр текстым къыщыгъэлъэгъуэным е ирата псалъэхэм я омоним гуэгъухэр къагъуэту ахэр псори псалъэухахэм къыщагъэсэбэпыным.
Омонимхэр щадж лъэхъэнэм нэхъ щапхъэ тынш дыдэхэмкӀэ зэрегъэлъытын икӀи зэхегъэгъэкӀын хуейщ а зы псалъэм мыхьэнэ зыбжанэ иӀэу къыщыкӀуэмрэ омоним гуэгъу зэхуэхъу псалъэхэмрэ. Ахэм зэхуаӀэ щытыкӀэхэр зэрегъэлъытауэ, къагурыӀуэу икӀи зэхагъэкӀыфу егъэсэн хуейщ. Абы щыгъуэм а зы псалъэм и мыхьэнэ зыбжанэр щегъэлъагъупхъэщ мыхьэнэ нэхъыщхьэмрэ мыхьэнэ зэдзэкӀамрэ гугъуехьыншэу зыщызэхэбгъэкӀ хъу щапхъэхэм. Апхуэдэхэщ ищхьэкӀэ къыщыдгъэлъэгъуа дыдж (нащэ дыдж, цӀыху дыдж), гъэпцӀэн (цыр гъэпцӀэн, уэсыр упщӀэ хужьу гъэпцӀэн), нэгъуэщӀхэри. Мыхьэнэхэр зэщхьэщыкӀ пэтми мы щапхъэхэм щынэрылъагъущ Ӏуэху зыхудиӀэр а зы псалъэр ару зэрыщытыр. Абыхэм ебгъапщэ хъунущ учебникым ит щапхъэ нэрылъагъухэри абыхэм къахуэдэ нэгъуэщӀ щапхъэ тыншхэри: топ (зэрыджэгу хьэпшып) – топ (Ӏэщэ), хьэ (унэ псэущхьэ) – хьэ (хьэцэ-пэцэ), нэгъуэщӀхэри. Нэхъ иужькӀэ щыбгъэгъуазэ хъунущ омонимхэр бзэм щӀыкӀэ зэхуэмыдэхэмкӀэ къызэрыхыхьэм. Апхуэдэу омонимхэр къызэрыхыхьэ зы щӀыкӀэщ зэгуэр зы псалъэм и мыхьэнэ зыбжанэу щытахэр гупсысэм зэпэӀэщӀэ щыхъу зэпытурэ иужькӀэ ахэр зэгуэкӀыпэу омоним псалъэ щхьэхуэ зырызхэр къызэрагъэхъур. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщӀэ, фэ (зыгуэрым телъ фэ) – фэ (теплъэ мыхьэнэ зиӀэ), шыгун (жырымрэ углеродымрэ зэхагъажьэу къагъэхъуа металл) – шыгун (шыгун металлым къыхэщӀыкӀа хьэкъущыкъу), нэгъуэщӀхэри. ТӀурытӀурэ зэубыдылӀахэр зэгуэр зыуэ, зы псалъэм и мыхьэнэ зыбжанэм я къэкӀуэкӀэу зэрыщытар еджакӀуэхэм гугъуехьыншэу ебгъэлъагъуфынущ.
Омоним псалъэхэм я етӀуанэ къыхыхьэкӀэр ӀукӀэкӀэ зэхуэмыдэу щыта псалъэхэр макъ зэхэтыкӀэрэ къэпсэлъыкӀэрэкӀэ зэхуэдэ хъунырщ. Псалъэм папщӀэ, иджырей къэбэрдей-шэрджэс литературэбзэм хэтщ омоним зэхуэхъу упсын (пхъэ упсын) – упсын (пцӀы упсын) псалъэхэр. Мыхэр омоним зэхуэхъуныр къызыхэкӀар упсын (пцӀы упсын) псалъэм япэм иӀа макъ зэхэтыкӀэр ихъуэжынырщ. Япэм ар зэрыщытар усын жыхуэтӀэм хуэдэущ (пцӀы усын). Усын псалъэми абы щыгъуэ мыхьэнэуэ къиӀуатэу щытар зэхэлъхьэн, къэгупсысын жыхуэтӀэхэм иджырей къэбэрдей-шэрджэсыбзэм къыщаӀуатэм хуэдэщ (зэлъыт: уэрэд усын, уэрэд зэхэлъхьэн). Зи гугъу тщӀы усын псалъэр мы макъ зэхэтыкӀэ дыдэр иӀэущ иджырей адыгеибзэм къызэрыщагъэсэбэпыр.
Иджырей къэбэрдей-шэрджэсыбзэм омоним щызэхуэхъу псалъэхэр бзэ зэхуэмыдэхэм къахэкӀауи щытынкӀэ хъунущ. Псалъэм папщӀэ, Сэ нобэ жан къэсщэхуащ псалъэхэм хэт жан жыхуэтӀэмрэ «Дауэ хъуну? И щыкъу щауэм ар шыпхъу тыгъэ жан хуищӀащ» (Щ. А. А.) псалъэухам хэт жан псалъэмрэ зэгуэр зэхуэмыдэ ӀукӀэ яӀэу щытащ. Иужь псалъэухахэм жан псалъэм къикӀыр пщы фыз жиӀэу арщ. А псалъэр къызыхэкӀар къэрэшей-балъкъэрыбзэрщ (джан – псэ).
Зым къытекӀа омонимхэр бзэм хэтыныр къэзышэр, ищхьэкӀэ зэрыщыжытӀащи, а зы псалъэм и мыхьэнэхэр гупсысэм зэпэӀэщӀэ щыхъунырщ. Ауэ бзэм икъукӀэ щызэхэгъэкӀыгъуейщ зэпэӀэщӀэ хъуа апхуэдэ мыхьэнэхэр иджыри зы псалъэм бгъэдэлъу щыщытымрэ абыхэм зэхуэмыдэ омоним псалъэхэр къыщагъэхъумрэ. Ахэр зэхэгъэкӀынымкӀэ сэбэпщ абыхэм къахуэкӀуэ синонимхэр.
Зи ӀукӀэкӀэ зэтехуэу, ауэ зэхуэмыдэ мыхьэнэ къэзыӀуатэхэр а мыхьэнэ дыдэхэр къэзыӀуатэ нэгъуэщӀ зэхуэмыдэ псалъэхэмкӀэ пхъуэж хъумэ, абы щыгъуэм Ӏуэху зыхудиӀэр омонимиерщ. Псалъэм папщӀэ, шэчын (и хьэлъагъыр къэпщытэн) – шэчын (шыӀэн) зым къытекӀа омонимхэщ, сыту жыпӀэмэ иужь ит шэчын псалъэр зэрытхъуэж шыӀэн псалъэр япэ итым мыхьэнэкӀэ гуэгъу (синоним) хуэхъуркъым.
Я къежьапӀэ, къыхыхьэкӀэ елъытакӀэ омонимхэр, мы къэдгъэлъэгъуахэм тету, гупитӀу зэщхьэщагъэкӀ: зэлъэпкъэгъухэрэ (зым къытекӀахэрэ) зэмылъэпкъэгъухэрэ (къежьапӀэ зэхуэмыдэ зиӀэхэрэ е зым къытемыкӀахэрэ). Мыхэр зэхэгъэкӀыныр, гугъуу зэрыщытым къыхэкӀкӀэ, еджэныгъэм къалэн щыпщӀынкӀэ Ӏэмал иӀэкъым. ЕджакӀуэхэм ебгъащӀэ хъунур омонимхэр я къежьапӀэ елъытакӀэ зым къытекӀауэ е къежьапӀэ зэхуэмыдэ яӀэу къызэрыкӀуэ къудейрщ, ар зэрегъэлъагъупхъэри нэхъ щапхъэ тынш дыдэхэрщ. Гугъуу зэрыщытым къыхэкӀкӀэ мы Ӏуэхугъуэм зыкӀи щыдмыгъэгъуэзэххэнри тэмэму къэплъытэ хъунукъым.
Омонимхэр джыным мыхьэнэшхуэ иӀэщ псалъэ жыхуэтӀэ мыхьэнэр еджакӀуэхэм практическэкӀэ къагурыӀуэнымкӀэ. Омоним зэмылъэпкъэгъухэм хуэдэ дыдэу омоним зэлъэпкъэгъухэри, зы псалъэм и къэкӀуэкӀэ зэхуэмыдэ зыбжанэу щымыту, ахэр псалъэ щхьэхуэ зырыз хъуахэу зэрыщытыр къедгъащӀэкӀэрэ нсалъэ жыхуэтӀэ мыхьэнэр тэмэму къагурыӀуэным худошэ. АбыкӀэ еджакӀуэхэм гу лъыдогъатэ псалъэ жыхуэтӀэр зэпхар мыхьэнэр ару зэрыщытым. НэгъуэщӀу жыпӀэмэ я ӀукӀэрэ теплъэрэкӀэ зэхуэдэхэр зэхуэмыдэ псалъэ щхьэхуэ зырызхэу щытынкӀэ зэрыхъур егъэлъагъунымкӀэ еджакӀуэхэм ягурыбгъэӀуэфынущ бзэ Ӏыхьэр псалъэ щхьэхуэу щытыным папщӀэ хуейр абы езым и макъ зэхэтыкӀэ щхьэхуэ иӀэн къудейр зэрыармырар, атӀэ адрей мыхьэнэхэм ар япэӀэщӀэ зэрыхъуа мардэр ару зэрыщытыр. Омоним псалъэхэр егъэщӀэным щӀыгъуу еджакӀуэхэм гу лъегъэтэн хуейщ тхыкӀэрэ ӀмыхьэнэрэкӀэ зэтемыхуэ, ауэ зи ӀукӀэкӀэ зэхуэдэ псалъэ куэд адыгэбзэм зэрыхэтым. Абыхэм зэреджэр омофонщ. Омофонхэм щыщщ цӀэ зэдайхэмрэ абыхэм къатехъукӀа цӀэ унейхэмрэ къагъэхъу псалъэ зэгуэгъухэр: сэтэней – Сэтэней, розэ – Розэ, ФӀыцӀэ – фӀыцӀэ, хужь – Хужь, сурэт – Сурэт, залъш – Залым, нэгъуэщӀ куэдхэри. Мыпхуэдэ псалъэхэм омофонкӀэ зэреджэр еджакӀуэхэм ямыщӀэну Ӏэмал имыӀэу щыткъым, ауэ цӀэ зэдайхэр цӀэ унейхэм хуэкӀуэныр бзэм хэлъ хабзэу зэрыщытыр егъэщӀэным икъукӀэ мыхьэнэшхуэ иӀэщ.
Нэхъ иужькӀэ еджакӀуэхэр щыгъэгъуэзэн хуейщ формэ щхьэхуэ гуэрхэм щызэтехуэ омоним лъэпкъыгъуэхэм. Псалъэм папщӀэ, хы (зэрабж бжыгъэцӀэ) – хы (зыгуэр пиупщӀыну, къихыну унафэ къэзыӀуатэ глаголыр) псалъэхэр щызэтехуэр япэр мыбелджылы склоненэм, именительнэ е эргативнэ падежым щитымрэ етӀуанэр унафэ щӀыныгъэ наклоненэм (Ӏуэхум и щыӀэныгъэ къэзыгъэлъагъуэм, етӀуанэ щхьэм, закъуэ бжыгъэм и формэм) щитымрэщ. Адрей формэхэм а псалъэхэр щызэтехуэркъым. Апхуэдэу формэ щхьэхуэхэм щызэтехуэ псалъэхэм омоформэкӀэ е грамматическэ омонимкӀэ йоджэ. Омоформэм и щапхъэхэщ шэ (гъэш) – шэ (зыгуэр зы щӀыпӀэ шэн хуейуэ унафэ къэзыӀуатэ глаголыр); ху (гъавэхэкӀ) – ху (унафэ щӀыныгъэ глагол); лъэ (лъакъуэ) – лъэ (лъэн хуейуэ унафэ къэзыӀуатэ глаголыр), нэгъуэщӀхэри.
Мыбыхэми яхужыӀэн хуейр омофонхэм (е фонетическэ омонимхэм яхужытӀарщ – мы псалъэхэм омофонкӀэ зэреджэр ямыщӀэну Ӏэмал имыӀэу щыткъым, ауэ ахэм практическэкӀэ егъэлэжьыныр бзэм къигъэув къалэнхэм щыщ зыщ.
Нэхъ иужькӀэ еджакӀуэхэм практическэкӀэ егъэлъагъун икӀи ахэр зэгъэлэжьын хуейхэм щыщщ зи лексическэ грамматическэ мыхьэнэхэмрэ зи ӀукӀэмрэкӀэ зэхуэмыдэ, ауэ зи тхыкӀэкӀэ зэтехуэ псалъэхэр: джэду – джэду, къамэкӀэ – къамэкӀэ, нэгъуэщӀ куэдхэри (мыпхуэдэ псалъэхэм омографкӀэ е графическэ омонимкӀэ йоджэ).
Омонимхэр джыным къыдэкӀуэу еджакӀуэхэр егъэлэжьын хуейщ а омоним псалъэхэр зыхэту ирата текстхэм е ахэр къызыщагъэсэбэпыну иратахэм.
Омонимхэм щелэжькӀэ къэгъэсэбэпын хуей лэжьыгъэ лъэпкъыгъуэ нэхъыщхьэхэщ мы къэкӀуэнухэр:
1.	Омонимхэр текстым къыщыгъуэтауэ я мыхьэнэхэри къэӀуэтэн;
2.	ЕгъэджакӀуэм ярита омоним псалъэхэр хэту псалъэуха зэхэлъхьэн;
3.	ЕгъэджакӀуэм ярита псалъэхэм омоним къыхуагъуэту я мыхьэнэхэри къаӀуэтэн;
4.	КъэпсэлъыкӀэкӀэ зэтехуэ, ауэ тхыкӀэкӀэ зэтемыхуэ псалъэхэм я щапхъэ къегъэгъуэтын;
5.	ТхыкӀэкӀэ зэтехуэ, ауэ къэпсэлъыкӀэкӀэ зэтемыхуэ псалъэхэм я щапхъэ къегъэгъуэтын, нэгъуэщӀхэри.

ЕджакӀуэхэм ирагъащӀэ синонимкӀэ зэджэ Ӏуэхугъуэри. Синонимхэм къаӀуатэр а зы Ӏуэхугъуэ дыдэрщ, ауэ мыхьэнэр абыхэм къызэраӀуатэм зэщхьэщыкӀыныгъэ лъэпкъ имыӀэу къэплъытэ хъунукъым. Псалъэм папщӀэ, Ӏейуэ, икъукӀэ жыхуэтӀэхэр къагъэсэбэпынкӀэ мэхъу тӀуми икъукӀэ псалъэм и мыхьэнэр къаӀуатэу, ауэ мы псалъэхэр зэщхьэщокӀ къэӀуэтэкӀэр зэрызэхуэмыдэмкӀэ. ИкъукӀэ жыхуэтӀэм мыхьэнэр нэгъуэщӀ зэлъыта гуэр щымыӀэу, къэгъэсэбэпыкӀэм къыщхьэщыкӀыныгъэ лъэпкъ иримыту мыхьэнэр а зэрыщытым хуэдэу къеӀуатэ. Мыр нейтральнэ лексикэкӀэ зэджэм хыхьэ псалъэщ. Ӏейуэ псалъэм жьэрыӀуатэбзэм и щытыкӀэ иӀэщ. Абы ар икъукӀэ жыхуэтӀэ зэдай нейтральнэ (стиль зэхуаку) псалъэм къыщхьэщегъэкӀ. Щапхъэу къатщтэмэ, кӀуэн – джэдэн псалъэхэр зэщхьэщокӀ къэзыӀуатэм Ӏуэхум хуиӀэу къагъэлъагъуэ щытыкӀэр зэрызэхуэмыдэмкӀи стилым зэрыхущыт елъытакӀи. Джэдэн жыхуэтӀэ псалъэм езым и мыхьэнэ нэхъыщхьэу щыт кӀуэныгъэ мыхьэнэм нэмыщӀ къеӀуатэ тепсэлъыхьыр зытепсэлъыхьым фӀыуэ зэрыхущымытыр. Абы нэмыщӀу «джэдэн» жыхуэтӀэр къызэрыгуэкӀ жьэрыӀуатэ псалъэщ. КӀуэн псалъэм мыхьэнэ нэхъыщхьэ къиӀуатэ къудей мыхъумэ, абщ мы къэдгъэлъэгъуахэм хуэдэ къыщхьэщыкӀыныгъэ иӀэкъым.
«Синонимхэр» темэр щаджкӀэ, еджакӀуэхэр практическэкӀэ ирагъэлэжь синоним гуэгъу зэхуэхъу мыпхуэдэ псалъэ къэкӀуэкӀэхэм:
а)	а зы мыхьэнэ дыдэр къэзыӀуатэ (е мыхьэнэ псоми щызэтехуэ) синоним псалъэхэм: къуажэ – жылэ, игъуэ – и чэзу, лъэщ – бланэ, етхыдэ – историе, сэхуран – семышкӀэ, уэзджынэ – звонок, еджакӀуэ – ученик, тхакӀуэ – писатель, усакӀуэ – поэт, нэгъуэщӀхэми;
б)	щытыкӀэр щӀэгъэхуэбжьэныгъэ мардэ зэхуэмыдэ иӀэу къэзыӀуатэ псалъэхэм: гурымыхь – гущыкӀыгъуэ, жьы – кхъахэ, гукъыдэмыж – сымаджэ – плъыржьэр, нэгъуэщӀхэми;
в)	псалъэхэмрэ абыхэм гуэгъу къахуэхъу псалъэ зэпыщӀахэмрэ къагъэхъу синонимхэм: щӀохъуэпс – и нэ къыхуокӀ, псынщӀэу – и шыкӀэ мафӀэ егъэуауэ, нэгъуэщӀхэми.
ЕджакӀуэхэр егъэлэжьын хуейщ щыӀэцӀэхэм я мызакъуэу, плъыфэцӀэхэми, глаголхэми, нэгъуэщӀ псалъэ лъэпкъыгъуэхэми щыщ псалъэхэм къагъэхъу синонимхэм. Апхуэдэхэщ плъыфэцӀэхэм къагъэхъухэу: бзаджэ – ябгэ – залым; жан – жыджэр; къуаншэ – мысэ; захуэ – хей; къуейщӀей – зэран  – еӀуящӀэ; лъэщ – бланэ – къаруушхуэ – лъэрыхь; лъашэ – щӀакъуэ; хуэмыху – щхьэхынэ; фIы – хъарзынэ – гъуэзэджэ; фӀыцӀэ – къарэ; хьэлэл – жумарт; хьэлэмэт – гъэщӀэгъуэн – телъыджэ; хьэлъэ – уэндэгъу; Iей – мыхъумыщӀэ; Ӏэсэ – щэху – сабыр; Iущ – губзыгъэ – акъылыфӀэ.
Синоним псалъэхэр куэду къыщокӀуэ глаголхэм. Апхуэдэхэщ: вын – ткӀун; губжьын – зэщӀэплъэн – къэлыбын – къэтэмакъкӀэщӀын; гузэвэн – гулэзын; гурыӀуэн – езэгъын – еухылӀэн; гурыӀуэн – зэхищӀыкӀын; гъэтэмэмын – гъэтэрэзын – гъэзэкӀуэжын; пэплъэн – ежьэн; елъытын – егъэпщэн – хуэгъэдэн; елъэн – епкӀэн – щхьэпрылъын; епщӀын – ежэн; зэгуэпын – бэмпӀэн – зэгуэудын; зэранын – къуейщӀеин – еӀуящӀэн – дрийпсыриин – кӀэпкъжьэпкъын; зэщыхьэн – зэщыӀеин; зегъэцӀыхужын – зегъэщӀэжын; зыгъэгусэн – къытехьэн; икӀэн – игъэхъуэн; иудын – гъэукӀуриин – гъэджэлэн  – хэгуэн – хэгъэщӀэн, нэгъуэщӀ куэдхэри.
Синонимхэр бзэр шэрыуэ, къулей зыщӀщ. Ахэр тэмэму, щхьэж езыр и пӀэ итыжу, къагъэсэбэпыфу еджакӀуэхэр егъэсэныр икъукӀэ Ӏуэхугъуэшхуэщ еджакӀуэхэм я бзэм зегъэужьынымкӀэ. А лэжьыгъэр зэкӀэлъыкӀуэу егъэкӀуэкӀын хуейщ адрей псалъэ лъэпкъыгъуэхэри щаджкӀи.
А зы псалъэ дыдэм мыхьэнэ зыбжанэ иӀэнкӀэ хъунущ. Псалъэм папщӀэ, гузэвэн (зыгуэрым тегузэвыхьын, гумызэгъагъэ иӀэн) псалъэм и синонимщ гузэсэн, гулэзын жыхуэтӀэхэр; езы гузэвэн псалъэри пӀэщӀэн жыхуэтӀэм и синонимщ. Зи гугъу тщӀы дэтхэнэ синонимри мыхьэнэ гуэрхэмкӀэ зи синонимым къыщхьэщокӀыж.
Синоним зэхуэхъу псалъэхэм синонимическэ гуп къагъэхъу. Апхуэдэ синонимическэ гупым (е сатырым) зыр нэхъыщхьэу, доминантэу къыхэкӀ хабзэщ. Ар стилистическэ и лъэныкъуэкӀэ къыщхьэщыкӀыныгъэ гуэр зимыӀэу фӀэщыгъэцӀэ къызэрыкӀуэ къудейуэ щытырщ, зи фӀэщыгъэцӀэр хущытыкӀэ гуэркӀэ зымыгъэбелджылырщ. Синонимическэ сатырым хыхьэ псалъэхэм щыщу нэхъыщхьэм адрейхэр мыхьэнэ гуэдзэ гуэрхэмкӀэ къыщхьэщокӀ: жьы – хэкӀуэта, тӀорысэ, кхъахэ; уэд – къуэгъу, гъур, зэкӀуэцӀыгъуа; пщтыр – гуащӀэ, жьэражьэ.
Псалъэхэр синоним зэрызэхуэхъум зэхъуэкӀыныгъэ егъуэт. Зы лъэхъэнэм синоним зэхуэхъуу щыта псалъэхэр нэгъуэщӀ лъэхъэнэм зэгуэгъуу щымытыжынкӀэ мэхъу. Псалъэм папщӀэ, иджырей къэбэрдей-шэрджэсыбзэм синоним зэгуэгъуу щыщытыжкъым унэ, пэш жыхуэтӀэ псалъэхэр. Пэш псалъэр къыщыхыхьагъащӀэм ар унэ жыхуэтӀэм и мыхьэнэхэм щыщ зымкӀэ (пэш мыхьэнэмкӀэ) абы синоним гуэгъу хуэхъуу щытащ. ИужькӀэ унэ псалъэм пэш мыхьэнэр къэбэрдей-шэрджэсыбзэм тцыфӀэкӀуэда нэужь, абы пэш псалъэр и синониму щымытыж хъуащ. Ар дыдэм хуэдэщ щауэ, щӀалэ жыхуэтӀэ псалъэхэри къэбэрдей-шэрджэсыбзэм къызэрыщыкӀуэри. Зэгуэр духьэшы псалъэм и синонимхэу щытащ еджагъэшхуэ, щӀэныгъэшхуэ зиӀэ жыхуэтӀэхэр. Иджырей къэбэрден-шэрджэс литературэбзэм, дауикӀ, еджагъэшхуэ, щӀэныгъэшхуэ зиiэ жыхуэтӀэхэр духьэшы псалъэм синоним щыхуэхъужыркъым.

Антонимхэр – мыхьэнэ зэпэщӀэуэ къэзыӀуатэ псалъэхэу зэрыщытым еджакӀуэхэр щагъэгъуазэ. Апхуэдэхэр адыгэбзэ учебникым къыщыгъэлъэгъуащ: уэфӀ – уас; дахэ – Ӏей; къэкӀуэн – кӀуэжын; щӀыхьэн – щӀэкӀын; зауэ – мамырыгъэ; лъагэ – лъахъшэ; япэм – иджы, ин – цӀыкӀу.
Антонимхэр щытынкӀэ хъунущ зэлъабжьэгъухэуи зэмылъабжьэгъухэуи. Антоним зэлъабжьэгъухэм къаӀуатэ мыхьэнэхэр зэпэщӀэуэныгъэр къэзышэр а псалъэхэм япыт аффикс зэмылӀэужьыгъуэхэрщ: Ӏей – мыӀей, телъхьэн – щӀэлъхьэн, революционнэ – контрреволюционнэ, нэгъуащӀхэри. Зэмылъабжьэгъу антонимхэм къаӀуатэ лъабжьэхэм къарыкӀ мыхьэнэхэм я зэпэщӀэуэныгъэ: хэлъхьэн – хэхын, ин – цӀыкӀу, ткӀий – лантӀэ, лъагэ – лъахъшэ, нэгъуэщӀхэри.
Мыхьэнэ зэпэщӀэуэхэр бзэм къыщаӀуэтэнкӀэ хъунущ зи щхьэ хущыт псалъахэми псалъэ кӀэрыдзэнхэми.
Антонимхэр бзам куэду хэтщ, ахэр убгъуауэ къыщагъэсэбэп гъащӀэм и лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэм тепсэлъыхьыныгъэм. ЕджакӀуэхэр егъэлэжьын хуейщ гъащӀэм и лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэр къэгъэлъэгъуэным епха антонимхэм икӀи хуэгъэсэн хуейщ ахэр я бзэм Ӏэзагъ хэлъу къыщыгъэсэбэпыным. Апхуэдэу гъащӀэм и лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэр къэгъэлъэгъуэным епха антоним псалъэхэщ мы къэкӀуэнухэр:
1)	цӀыхум и щытыкӀэ е и лэжьыгъэ къэзыӀуатэхэр, псалъэм папщӀэ: псэун – лӀэн, узыншагъэ – сымаджагъэ, лэжьэн – зыгъэпсэхун, щӀалагъэ – жьыгъэ, жыджэр – щхьэхынэ, нэгъуэщӀхэри;
2)	природэм и къэхъукъащӀэхэм я фӀэщыгъэцӀэу къакӀуэхэр, псалъэм папщӀэ: нэху – кӀыфӀ, хуабэ – щӀыӀэ, уэфӀ – уае, мазэгъуэ – мазэхэ, нэгъуэщӀхэри;
3)	зэманым епха гурыӀуэгъуэ къэзыӀуатэхэр: пасэ – кӀасэ, жьыуэ – хэкӀуэтауэ, пщэдджыжь – пщыхьэщхьэ, жэщ – махуэ, щӀымахуэ – гъэмахуэ, бжьыхьэ – гъатхэ, нэгъуэщӀхэри;
4)	щӀыпӀэм епха гурыӀуэгъуэ къэзыӀуатэхэр: жыжьэ – гъунэгъу, къуэкӀыпӀэ – къухьэпӀэ, ищхьэ – илъабжьэ, мыбыкӀэ – абыкӀэ, мыбдеж – абдеж, Ӏэгъуэ – ӀэщӀэ, нэгъуэщӀхэри;
5)	инагъ-цӀыкӀуагъ, хьэлъагъ, Ӏувагъ, нэгъуэщӀхэри къэзыӀуатэхэр: ин – цӀыкӀу, Ӏув – пӀащӀэ, бгъуэ – бгъузэ, – лъахъшэ, кӀыхь – кӀэщӀ, хьэлъэ – псынщӀэ, нэгъуэщӀхэри;
6)	фэ, теплъэ, цӀыхум зыхищӀэ нэгъуэщӀ щытыкӀэхэми епха гурыӀуэгъуэ къэзыӀуатэхэр: хужь – фӀыцӀэ, тхъуэплъ – фагъуэ, пщтыр – щӀыӀэ, нэгъуэщӀхэри;
7)	психологическэ пщӀэ къэзыӀуатэхэр: хахуэ – шынэкъэрабгъэ, Ӏэсэ – бзаджэ, хьэлэл – быдэ, нэщхъыфӀэ – нэщхъей, гуапэ – дыдж (цӀыху дыдж), нэгъуэщӀ куэдхэри.
Антоним зэхуохъу щӀэныгъэм епха терминхэр: лъэӀэс – лъэмыӀэс (глагол), зыгъэзэж – зымыгъэзэж, белджылы – мыбелджылы (склоненэ).
КъэӀуэтэныгъэм ӀупщӀагъ халъхьэн папщӀэ, антонимхэр убгъуауэ къыщагъэсэбэп псалъэжьхэм, таурыхъ, хъыбар, тхыгъэ зэхуэмыдэхэм: Пэ зиӀэм кӀэ иӀэщ (псалъэжь); Жьым щытхъуи щӀэр къащтэ (пс.). Ӏей пщӀауэ фӀым ущымыгугъ (пс.). Гугъуехь зымылъэгъуам тыншыгъуэ ищӀэркъым (пс.). Гъатхэпэ уэгъурэ бадзэуэгъуэ уэлбанэрэ (пс.).
Я закъуэу къапщтэмэ антоним зэхуэмыхъу псалъэхэр контекстым къыщахьынкӀэ мэхъу мыхьэнэкӀэ зэпэщӀэуэхэу, антоним зэхуэхъухэу. Псалъэм папщӀэ, «Махуэм сыӀэхъуэщ, жэщым сыхьэдэ хъурейщ» (Нартхэр) псалъэухам хэт махуэм, жэщым псалъэхэр сытым щыгъуи антоним зэхуохъу. СыӀэхъуэщ псалъэмрэ сыхьэдэ хъурейщ зэпхыгъэмрэ я закъуэу къапщтэмэ, ахэр антоним зэхуэхъуркъым. Ахэр антоним щызэхуэхъур контекстырщ.
Псалъэ куэдым антоним гуэгъу къахуэхъу псалъэхэр къэгъуэтыныр еджакӀуэхэм гугъу къащохъу. Уеблэмэ, а псалъэхэр ахэм я бзэм къыщамыгъэсэбэпыххэнкӀэ мэхъу. Псалъэм папщӀэ, ткӀий (шэщӀа жыхуэтӀэ мыхьэнэмкӀэ), къэгъэшыгъуей (быдэ мыхьэнэр иӀэу), гурыщхъуэщӀ (е щхьэцпэщтэ), хей, уэр, жьапщэ, зэхэлъ, пхъашэ, жьыуэ, жыджэр, нэгъуэщӀхэми я антоним гуэгъухэр (лалэ, лантӀэ, жыӀэзыфӀэщ, мысэ, хуэм, уэм, къызэрыкӀуэ, щабэ, хэкӀуэтауэ (кӀасэу), хуэмыху (щхьэхынэ), нэгъуэщӀхэри) еджакӀуэхэм къахуэгъэсэбэпыркъым. Апхуэдэ антоним зэгуэгъухэу еджакӀуэхэм я бзэм къащыхуэмыгъэсэбэпыр гъэбелджылауэ, ахэмкӀэ ядэлэжьэным гулъытэ нэхъыбэ хуэщӀын хуейщ.
Тхылъым къыщыгъэлъэгъуа лэжьыгъэхэм хэгъэхьэпхъэщ мы къэкӀуэнухэр:
1)	егъэджакӀуэм ярита псалъэхэм антоним зэгуэгъухэр зэгъусэхэурэ къыхэтхыкӀын;
2)	къагъэлъагъуэ Ӏуэхугъуэр (зэман, щӀыпӀэ, фэ, теплъэ, нэгъуэщӀхэри) зыхуэдэ елъытакӀэ антонимхэр гуп-гупурэ зэхэтхыкӀын;
3)	антоним зыхэт псалъэжьхэр къыхегъэхауэ, антоним псалъэхэр къыхегъэгъэбелджылыкӀын;
4)	антоним псалъэ-плъыфэцӀэхэр къагъэсэбэпурэ, ират псалъэхэр зи фӀэщыгъэцӀэ предметхэм, псэущхьэхэм, къэхъукъащӀэхэм, лэжьыгъэхэм, нэгъуэщӀхэми я щьӀтыкӀэхэр къагъэлъэгъуэн (ахэм характеристик иратын;
5)	псалъэхэм щыщу дэтхэнэ зыми и мыхьэнэ зэхуэмыдэхэмкӀэ омоним къыхуэхъу псалъэхэр къыхэхауэрэ къедзылӀэн;
6)	антоним зэлъабжьэгъухэми зэмылъабжьэгъухэми я щапхъэ къэгупсысауэ исалъэухам хэту тхын;
7)	антоним зэгуэгъухэм къаӀуатэ зэпэщӀэуэныгъэр къэзышэр (лъабжьэхэм е аффиксхэм я зэхуэмыдэныгъэр) къэгъэлъэгъуэн, нэгъуэщӀхэри.
4-нэ классым щаджахэм кӀэлъыкӀуэу 5-нэ классым щадж «Лексикэ» разделым къызэщӀеубыдэ мы Ӏуэхугъуэхэр:
1.	 Псоми зэхуэдэу къагъэсэбэп псалъэхэр.
2.	Профессиональнэ (ӀэщӀагъэм хэхауэ епха) псалъэхэр.
3.	Диалектым ехьэлӀа псалъэхэр.
4.	Адыгэбзэм нэгъуэщӀыбзэм щыщу къигъэсэбэп псалъэхэр.
5.	Жьы хъуа псалъэхэр.
6.	ПсалъэщӀэхэр.
7.	ЗэкӀэщӀэпч мыхъу псалъэ зэпыщӀахэр (фразеологическэ оборотхэр).
Мы Ӏуэхугъуэхэм щыщу дэтхэнэ зыри егъэджыным епхауэ егъэкӀуэкӀын хуейщ еджакӀуэхэм я бзэм зегъэужьыным хуэупэтӀа лэжьыгъэшхуэ.

Псоми къызэдагъэсэбэп псалъэхэр
Дэтхэнэ зы бзэми и псалъэхэр къызыщагъэсэбэпым и гъунапкъэ елъытакӀэ гупышхуитӀу зэщхьэщокӀ. Зы гупыр а бзэм ирипсалъэ псоми я дежкӀэ гурыӀуэгъуэу, къызэдагъэсэбэпу щыт псалъэхэм къагъэхъу; адрей гупыр къэзыгъэхъур псоми къызэдагъэсэбэпу щымыту, ӀэщӀагъэ гуэрым епхахэм я бзэр зыгъэбелджылыуэ, ахэм нэхъ къагъэсэбэпу е зы щӀыпӀэ гуэрым (къуажэ, район гуэрхэм) щыпсэухэм я псэлъэкӀэр къыгуэзыгъэщхьэхукӀ псалъэхэрщ.
Дэтхэнэ зы бзэми хуэдэу къэбэрдей-шэрджэсыбзэми иӀэщ абы ирипсалъэ псоми я дежкӀэ гурыӀуэгъуэу щыт икӀи къызэдагъэсэбэп псалъэхэр. Апхуэдэ щытыкӀэ зэраӀэм къыхэкӀкӀэ ахэм задай народпсо е къызэдагъэсэбэп народпсо псалъэкӀэ йоджэ. Апхуэдэхэщ псы, унэ, хужь, фӀыцӀэ, зы, тIу, щы, уэ, сэ, кӀуэн, плъэн, нэгъуэщӀхэри.
Задай народпсо лексикэрщ къэзыгъэхъур бзэр зэрызэхэт псалъэхэм щыщу нэхъыбэр. А псалъэхэр щымыӀэу езы бзэр щыӀэнкӀэ хъунукъым. Ахэр щымыӀэу цӀыхухэр зэгурыӀуэнкӀэ хъунукъым, ахэр я фӀэщыгъэцӀэхэщ гъащӀэм дызыщрихьэлӀэ Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм.
Дызытепсэлъыхь псалъэхэм хуэдэхэр жьэрыӀуэтэбзэми тхыгъэбзэми къыщагъэсэбэп. Мы псалъэхэм хуэдэхэрщ бзэм и зыужьыныгъэр зытещӀыхьа лъабжьэ нэхъыщхьэр, Мыбыхэм щыщу нэхъыбэр стиль гуэрхэм емыгъэщӀылӀауэ, дэтхэнэ зы стилми убгъуауэ къыщагъэсэбэпу къокӀуэ.
Псоми къызэдагъэсэбэп псалъэхэм нэмыщӀ, бзэм хэтщ зы ӀэщӀагъэ лъэпкъыгъуэ гуэркӀэ зэубыдылӀа цӀыхухэм езыхэм я лэжьыгъэм епхауэ къагъэсэбэп псалъэхэр. Апхуэдэу Ӏэмэпсымэхэм, зэлэжь предметхэм, зэрылажьэ щӀыкӀэхэм, лэжьыгъэхэм я фӀэщыгъэцӀэхэу а ӀэщӀагъэм ирилажьэ цӀыху гупым я бзэм къыщыкӀуэу, ахэм я бзэр зыгъэбелджылыуэ щытым ӀэщӀагъэм епха (профессиональнэ) псалъэкӀэ йоджэ.
Профессионализмэхэр къыкӀэрьшчынкӀэ Ӏэмал имыӀэу епхащ ӀэщӀагъэ хэхам, абы къыхэкӀыуи а псалъэхэр нэсу зыщӀэри къэзыгъэсэбэпри а ӀэщӀагъэм ирилажьэхэрщ. Псалъэм папщӀэ, мэкъуауэхэм я бзэм куэдрэ къыщагъэсэбэп жьагъуэ, пакъэ, Ӏэнэ щтэн, лэпӀанкӀэ, лъэпсылъэ, шэмэдж жьэгъупс, нэгъуэщӀхэри.
Къэбэрдей-шэрджэсыбзэм ирипсалъэхэр совет лъэхъэнэм и пэкӀэ псори мэкъумэшыщӀэхэу щытахэщ, езыхэри лъэпкъышхуэтэкъыми, ахэм я бзэр адрей лъэпкъышхуэхэм хуэдэу (псалъэм папщӀэ, урысыбзэм хуэдэу) ӀупщӀ дыдэу ӀэщӀагъэм зэхигъэбелджылыкӀыу щытакъым. Ауэ ӀэщӀагъэм епха, профессионализмэ псалъэхэр къэбэрдей-шэрджэсыбзэм къыхэмыщхьэхукӀыххэу щытауи къэплъытэ хъунукъым. Псалъэм папщӀэ, дэн, дыжэнхэр зи ӀэщӀагъэу щытхэрщ я мыхьэнэкӀэ зэхэзыгъэкӀыфыр, зи бзэми къыщызыгъэсэбэпыфыр мастэпэбдз, мастэпӀащэ, мастэтоп, мастэтумэ, бацэд мастэ, нэгъуэщӀхэри.
Совет лъэхъэнэм адыгэхэм ягъуэта социальнэ, экономическэ, культурнэ зыужьыныгъэхэм я фӀыщӀэкӀэ ӀэщӀагъэхэри нэхъ куэд хъуащ, езы ӀэщӀагъэхэри нэхъ узэщӀа, нэхъ зыхуеджэн хуей хъуащ. Абы къыхэкӀыу ӀэщӀагъэм епха псалъэхэр нэхъ гъунапкъэ ӀупщӀ зиӀэ гупхэурэ къыхэбелджылыкӀ хъуащ. Иджырей лъэхъэнэм мэкъумэшым елэжьхэм я бзэм къыщагъэсэбэп куэдыр къалэм дэсхэм ящӀэркъым, ар дыдэм хуэдэу къалэм дэсхэм я бзэм къыщахь профессионализмэ куэдым къуажэм дэсхэр щыгъуазэкъым.
ӀэщӀагъэм епха псалъэхэр бзэм куэдрэ къыщагъэсэбэпыным къыхэкӀыу, ахэр псоми я дежкӀэ гурыӀуэгъуэ мэхъу, къызэдагъэсэбэпуи хуожьэ. А щӀыкӀэм тету ахэр зэдай, къызэдагъэсэбэп псалъэхэм щыщ мэхъу. Псалъэм папщӀэ, къалэм дэсхэм нэхърэ къуажэм дэсхэм нэхъыбэрэ къагъэсэбэп гуахъуэ, джэдэщ, шэщ, мэкъу, жэм, пщӀэн, хьэ, гуэдз, нэгъуэщӀ псалъэ куэдри. Ауэ ахэр ӀэщӀагъэм епхахэу, профессионализмэхэу къэлъытапхъэкъым, атӀэ къызэдагъэсэбэп народпсо лексикэм щыш хъуа псалъэхэщ.
Псоми къызэдагъэсэбэп псалъэхэмрэ ӀэщӀагъэм епхахэмрэ зэхэгъэкӀыным хуэзыгъэсэн лэжьыгъэ итхэщ 5, 6-нэ классхэм папщӀэ адыгэбзэ учебникым. Апхуэдэхэщ ӀэщӀагъэхэм епха псалъэхэр къэхутауэ, ахэр зэпха ӀэщӀагъэхэри гъэбелджылыныр, ӀэщӀагъэхэм епха псалъэщӀэхэр щыуэ зэхэтхыкӀыныр: 1) езы бзэм щыщ псалъэм мыхьэнэщӀэ игъуэтауэ, 2) псалъэщӀэ къэхъуауэ, 3) урысыбзэм къыхэкӀыу къыхыхьауэ езыхэр зэджэ предметхэм щыщу ӀэщӀагъэм епха псалъэ зыбжанэ еджакӀуэхэм къахьыныр.
Псоми къызэдагъэсэбэп псалъэхэмрэ ӀэщӀагъэм епхахэмрэ тэмэму зэхагъэкӀыфу егъэсэнымкӀэ къалэнхэр, дауикӀ, мы лэжьыгъитӀ-щымкӀэ гъэзэщӀа хъунукъым. ЕгъэджакӀуэм и къалэнщ апхуэдэ лэжьыгъэхэр нэхъ зэмылӀэужьыгъуэ куэд, езы зэлэжь псалъэхэри нэхъыбэ ищӀыну.
Псом япэу гулъытэ хуэщӀын хуейщ езы еджакӀуэхэр зыщыпсэу щӀыпӀэхэм нэхъ убгъуауэ цӀыхухэм къыщагъэсэбэп ӀэщӀагъэхэм я фӀэщыгъэцӀэхэр егъэщӀэным. Абы щыгъуи зэхагъэкӀыфу егъэсэн хуейщ ӀэщӀагъэм епха псалъэхэмрэ абыхэм щыщу щытауэ иужькӀэ къызэдагъэсэбэп, зэдай псалъэхэм хыхьэжахэмрэ. Псалъэм папщӀэ, гурыӀуэгъуэщ мэл, бжэн псалъэхэр псоми къызэдагъэсэбэпхэм щыщу зэрыщытыр. Ауэ мэлхэмрэ бжэнхэмрэ щытыкӀэ гуэрхэмкӀэ зэрызэщхьэщагъэкӀ псалъэ куэдыр ӀэщӀагъэм епха псалъэхэм хохьэ.

Диалектым ехьэлӀа псалъэхэр
Къызэдагъэсэбэп народпсо лексикэм нэмыщӀ, ищхьэкӀэ зэрыщыжытӀащи, къэбэрдей-шэрджэсыбзэм хохьэ мынародпсо лексикэри. Абы гупышхуэу къыхобелджылыкӀ диалект псалъэхэр. Диалект псалъэкӀэ йоджэ мынародпсо лексикэм щыщу щӀыпӀэ гуэрым (къуажэм е районым) щыпсэухэр я бзэкӀэ къыгуэзыгъэщхьэхукӀ псалъэхэм. Диалект псалъэ жыхуаӀэм хыхьэнкӀэ мэхъу зэдай национальнэ бзэм и зы диалектым е диалект зыбжанэм щыщ псалъэхэр. Псалъэм папщӀэ, народпсо лексикэм и псалъэхэу тепщэч, танэ жыхуэтӀэхэм я пӀэкӀэ беслъэней диалектым къыщагъэсэбэп лагъэ, шкӀэжь псалъэхэр. Кубань диалектым къыщагъэсэбэп бэгъащӀэ, бэкӀай, гъэпэн псалъэхэр гъащӀэ кӀыхь, куэд дыдэ, гъэгузэвэн (гъэпӀейтеин) жыхуэтӀэхэм я пӀэкӀэ. АдыгэбзэмкӀэ 5-6-нэ классхэм папщӀэ учебникым къызэрыщыгъэлъэгъуащи, мастэкъуаншэ, кӀэлындор, чыржын, пщагъэ, бжьыныху жыхуэтӀэхэм я пӀэкӀэ Тэрч районым къыщагъэсэбэп кӀэмастэ, пырхъуэ, хьэтыкъ, хъамыр, сомсакъ псалъэхэр.
ЕджакӀуэхэм егъэщӀэн хуейщ диалект псалъэхэр художественнэ литературэм къыщахьу щытмэ, литературэбзэм ирипсалъэ щӀэджыкӀакӀуэхэм я дежкӀэ ар псалъэ хамэу къызэрыкӀуэр, а псалъэхэр литературэбзэм ирипсалъэ щӀэджыкӀакӀуэхэм бзэныкъуагъэ зыхэлъу къазэрыщыхъур. ЕджакӀуэхэм яжеӀэныр сэбэпщ диалект псалъэхэр художественнэ литературэм къыщагъэсэбэпынкӀэ зэрыхъур, персонажхэм я бзэр игъэбелджылыуэ.
ЕджакӀуэхэм егъэщӀэныр сэбэпщ диалект псалъэхэм щыщ куэдыр зэгуэр псоми къызэдагъэсэбэп псалъэу зэрыщытар, ауэ ахэр нэхъыбэм ягъэкӀуэду, жылагъуэ гуэрхэм яхъумэу зэдай псалъэхэм щымыщыж хъункӀэ зэрыхъур. Псалъэм папщӀэ, апхуэдэу къэплъытэ хъунущ хьэвэ псалъэр. Мы псалъэр иджырей зэманым къызыщагъэсэбэпыр диалектхэрщ. Ар задай, къызэдагъэсэбэп адыгэ псалъэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ иджырей адыгеибзэм ар къызэрыщагъэсэбэпыр (хьэндзу), убгъуауэ къагъэсэбэп псалъэжьым хэту а псалъэр адыгэхэм къызэрызэдагъэсэбэпыр: Мэкъу хьэвэм мастэ хэкӀуэбащ.
Мы щапхъэхэм хуэдэу къэплъытэ хъунущ беслъэнейхэм къагъэсэбэп нэуэжь (фызыжь), чо (бжыхь), тӀощӀитӀ (плӀыщӀ), тӀощӀищ (хыщӀ), тӀощӀиплӀ (пщӀей), жьагъэ (тхьэмбыл), Ӏэгу (пщӀантӀэ), нэгъуэщӀхэри.
Мы къэдгъэлъэгъуа щапхъэхэм хуэдэщ къэбэрдей-шэрджэсыбзэм и Кубань диалектым ирипсалъэхэм яхъума быбын (лъэтэн), зэнтхъ (овес), хэгъуэгу (хэку), хъуэт (уэс борэн) псалъэхэр.
АдыгэбзэмкӀэ тхылъхэм къыщыхьащ диалект псалъэхэмрэ литературэбзэм и псалъэхэмрэ зэхагъэкӀыфу егъэсэным хуэунэтӀа лэжьыгъэ зыбжанэ. Апхуэдэхэщ щӀыпӀэм епха псалъэхэмрэ псоми къызэдагъэсэбэпхэмрэ зэхэгъэкӀыныр, щӀыпӀэм епха псалъэхэр япэ щӀыкӀэ къыхатхыкӀыу литературэбзэм и псалъэхэу ахэм гуэгъу яхуэхъухэр къыхуагъуэтыну, я адэ-анэхэм, я къуэш, шыпхъухэм, я цӀыхугъэхэм я бзэм къыщагъэсэбэп диалект псалъэхэр ятхыу я мыхьэнэхэри къагъэлъэгъуэну къэзыгъэувхэр. Мыпхуэдэ лэжьыгъэхэр щраткӀэ, хуэсакъын хуейщ литературэбзэм и псалъэхэр диалект псалъэхэм хэмыгъэгъуэщэным. Псалъэм папщӀэ, щӀыпӀэм епха псалъэхэмрэ псомм къагъэсэбэпхэмрэ зэхригъэгъэкӀын папщӀэ, адыгэбзэ учебникым къит псалъэхэм хэтщ «бзылъхугъэ», «цӀыхубз» жыхуэтӀэхэр. Лэжьыгъэм къызэригъэувымкӀэ диалект псалъэхэм хэту «бзылъхугъэ» псалъэр къыхэтхыкӀын хуейщ, иужькӀэ литературэбзэм и псалъэу абы къегъэувэлӀэн хуейщ «цӀыхубз» псалъэр. Апхуэдэ бгъэдыхьэкӀэм арэзы утехъуэнкӀэ Ӏэмал иӀэкъым, сыту жыпӀэмэ «бзылъхугъэ» псалъэр диалектнэу къэлъытапхъэкъым. ИщхьэкӀэ зэрыщыжытӀащи, «бзылъхугъэ» псалъэр диалект гуэрым ехьэлӀауэ, шэрджэс адыгэхэм убгъуауэ къызэдагъэсэбэпхэм хэмыхьэу щыткъым, атӀэ а псалъэрщ къэбэрдей адыгэхэм «цӀыхубз» жыхуаӀэм и мыхьэнэр шэрджэс адыгэхэм къызэраӀуатэу щыӀэр. Ар щӀыпӀэ гуэрым емыпхауэ шэрджэс псоми къызэдагъэсэбэп, езыри литературэбзэм убгъуауэ къыщахь. Апхуэдэу щыщыткӀэ, «бзылъхугъэ», «цӀыхубз» жыхуэтӀэхэр къызэрылъытэн хуейр зэхуэдэныгъэ зиӀэу литературэбзэм къыщыкӀуэ псалъэхэущ, литературэбзэм и синоним зэгуэгъухэущ. Мыхэр а зы мыхьэнэ дыдэр къэзыӀуатэу бзэм зэдыхэт синонимхэм хуэдэщ. Зыр шэрджэсхэм нэхъ къагъэсэбэп, адрейр къэбэрдей адыгэхэм нэхъ къагъэсэбэп. Апхуэдэ къэкӀуэкӀэр бзэм и зыужьыныгъэм къешэ. Зым бжьыпэр иубыдыхукӀэ а псалъитӀыр литературэбзэм щызэхуэдэнущ.
Диалект псалъэхэмрэ псоми къызэдагъэсэбэпхэмрэ тэмэму зэхагъэкӀыфу еджакӀуэхэр егъэсэным папщӀэ, къэгъэсэбэпыпхъэщ мы къэкӀуэнухэм хуэдэ лэжьыгъэхэри:
1.	Диалект псалъэхэр словарым къыщагъуэту, къызэдагъэсэбэп псалъэхэм щыщу ахэм гуэгъу къахуэхъухэри кърагъэувэлӀэн. Зэдай псалъэхэр хагъэувэурэ псалъэуха зэхалъхьэн.
2.	Текстым къыщыхьа диалект псалъэхэр зэдай псалъэхэмкӀэ зэрахъуэкӀын, а псалъэхэм къаӀуатэ мыхьэнэхэри къыжыӀэн.
3.	Художественнэ произведенэ гуэрым е абы и зы пычыгъуэ гуэрым хэт цӀыхухэм я бзэр къыщхьэщызыгъэкӀ диалект псалъэхэр къэгъуэтауэ я мыхьэнэхэри къэгъэлъэгъуэн, нэгъуэщӀхэри.

Жьы хъуа псалъэхэр
ЕджакӀуэхэм я гупсысэми я бзэми зиужьынымкӀэ мыхьэнэ шхуэ иӀэщ бзэм и лексикэм мычэму зэхъуэкӀыныгъэ гуэрхэр игъуэтыныр къызыхэкӀ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэр ирагъэлъагъу зэпыту щытыным. Апхуэдэ зэхъуэкӀыныгъэщ цӀыхум и гупсысэм, и ӀэщӀагъэм, нэгъуэщӀхэми я зыужьыныгъэм щӀыгъуу бзэм псалъэщӀэ къызэрыхыхьэм хуэдэу, фӀэщыгъэцӀэ гуэрхэр къызэрамыгъэсэбэпыжым къыхэкӀкӀэ е нэгъуэщӀ щхьэусыгъуэ гуэркӀэ псалъэхэр жьы хъунри. Абы щыгъуэми егъэщӀэн хуейщ бзэм къыщыхъу зэхъуэкӀыныгъэхэр пӀалъэ кӀыхькӀэ екӀуэкӀыу зэрыщытыр: бзэм къыхэхъуэ псалъэщӀэхэр абы ирипсалъэ псоми зэуэ зэрызэдамыщтэр, ар дыдэм хуэдэу жьы хъуа псалъэхэри зэуэ зэрыхэмыкӀуэдыкӀыр. А псалъэ лӀэужьыгъуитӀри убгъуауэ къызэдагъэсэбэпхэм щымыщу тэлайкӀэ бзэм хэтын хуей мэхъу.
Жьы хъуа псалъэхэр джыным къыдэкӀуэу бзэщӀэныгъэм гулъытэ щыхуащӀ хабзэщ мы къэкӀуэну Ӏуэхугъуэхэм: 1) жьы зэрыхъуа мардэм, 2) жьы хъуныр къызыхэкӀа щхьэусыгъуэм, 3) жьы зэрыхъуа лъэныкъуэм, 4) жьы хъуа псалъэхэр къагъэсэбэпынкӀэ щыхъумрэ ахэр къыщӀагъэсэбэп мурадымрэ.
Мы Ӏуэхугъуэхэм щыщу школым щрагъэджыр жьы хъуныр къызыхэкӀа щхьэусыгъуэ елъытакӀэ псалъэхэр зэрыгуэшамрэ ахэм я къэгъэсэбэпыкӀэмрэщ.
Жьы щӀэхъуа щхьэусыгъуэр джыным къыдэкӀуэу еджакӀуэхэм зэщхьэщрагъэгъэкӀ историзмэхэмрэ архаизмэхэмрэ.
ИсторизмэкӀэ йоджэ зи фӀэщыгъэцӀэхэр гъащӀэм къызэрыщамыгъэсэбэпыжым къыхэкӀкӀэ жьы хъуа псалъэхэм. Апхуэдэхэщ къамыгъэсэбэпыж предметхэм я фӀэщыгъэцӀэхэр: бедакъ, бжы, гуэбэнэч, гуимэ, ержыб, жаншэрхъ, нэгъуэщӀхэри; обществэм и зыужьыныгъэм щӀыгъуу кӀуэдыжа зэхущытыкӀэхэм я цӀэхэр: абрэдж, атэлыкъ, бейгуэл, къулъкъэшхъэн, лъхукъуэлӀ, лъхукъуэщауэ, нэгъуэщӀхэри; диным епха псалъэхэр: къады, мухьэрэб, мыдрисэ, сохъустэ, муӀэзин, нэгъуэщӀхэри.
АрхаизмэкӀэ йоджэ зи фӀэщыгъэцӀэр къагъэсэбэп щӀыкӀэ жьы хъу псалъэхэм. Апхуэдэ щӀыкӀэкӀэ жьы хъу псалъэхэм я пӀэкӀэ нэгъуэщӀ псалъэ, а мыхьэнэ дыдэхэм я фӀэщыгъэцӀэ бзэм убгъуауэ къыщагъэсэбэп псалъэхэм къыхыхьэ хабзэщ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ, ахэр синоним яхуохъу бзэм убгъуауэ къыщагъэсэбэпу хуежьэ нэгъуэщӀ псалъэхэм. Апхуэдэхэщ лэу, марыхъу, марыбз, нэнэгъуэщӀ псалъэхэри. Ахэр зи фӀэщыгъэцӀэу щытахэр иджыри щыӀэщ, ауэ ахэм зэреджэр нэгъуэщӀ псалъэхэщ: кхъуэшыр, дэрбзэр.
ЕджакӀуэхэм гу лъегъэтэн хуейщ псалъэхэр езыхэр бзэм убгъуауэ къыщагъэсэбэпу, ауэ ахэр мыхьэнэ гуэрхэмкӀэ жьы хъуауэ щытынкӀэ зэрыхъунум. Псалъэм папщӀэ, «къазыц» псалъэр къазым иц мыхьэнэ къикӀыу бзэм убгъуауэ къыщагъэсэбэп, ауэ ар щхьэнтэ псалъэм иригъэкӀуэт хъуащ. «Лъэуей» псалъэм япэм иӀэу щытащ пкӀэлъей, дэкӀуеипӀэ жыхуэтӀэ мыхьэнэхэр. Иджы а псалъэм къигъэлъагъуэр джэд лъэуей жыхуэтӀэ мыхьэнэ закъуэрщ. Ар дыдэм хуэдэщ «хъарзынэ» жыхуэтӀэ псалъэри. А псалъэм япэ фӀыгъуэ, мылъку жыхуэтӀэ мыхьэнэхэр къигъэлъагъуэу щытащ. А мыхьэнэхэмкӀэ ар таурыхъхэм куэдрэ къыщагъэсэбэп (Иныжьым хъарзынэу иӀэр къызэщӀикъуэри къежьащ, жыхуэтӀэм хуэдэу).
ЕджакӀуэхэм егъэщӀэн хуейщ псалъэ зыбжанэр цӀэ унейуэ бзэм хъума зэрыщыхъуар, япэм яӀэу щыта мыхьэнэхэр къаӀуатэу ахэр иджырей бзэм къызэрыщамыгъэсэбэпыжыр. Апхуэдэхэщ Къудас, Хьэкъун, Къумал, Хъуэт, нэгъуэщӀхэри. Мы псалъэхэр иджыри адыгеибзэм къыщагъэсэбэп кхъуакӀэ, бэнэн (хьэр бэнэн), епцӀыжакӀуэ (зи хэкум епцӀыжа), борэн жыхуэтӀэхэм я мыхьэнэхэр къаӀуатэу. «Хъуэт» псалъэр япэм иӀа мыхьэнэр иӀэу иджыри шэрджэс адыгэхэм къагъэсэбэп. Къэбэрдейхэм я деж къызэрыщагъэсэбэпыр цӀэ унейуэщ. Адрей псалъищыр (Къудас, Хьэкъун, Къумал) шэрджэсхэми къэбэрдейхэми къызэрагъэсэбэпыр цӀэ унейуэщ. Япэм къаӀуатэу щыта мыхьэнэхэм а псалъэхэр иджырей къэбэрдей-шэрджэсыбзэм зыкӀи щрапхыжыркъым.
Жьы хъуа псалъэхэр джын яуха нэужь, нэхъ щапхъэ тыншхэмкӀэ еджакӀуэхэм ирагъэлъагъуми хъунущ псалъэхэм япэм яӀа макъ зэхэтыкӀэр жьы хъууэ, ахэр нэгъуэщӀ макъ зэхэтыкӀэщӀэ яӀэ хъуауэ щьӀтынкӀэ зэрыхъунур: бэрэскӀэжьей – бэрэжьей, пцӀыус – пцӀыупс, къуащхьэ – Ӏуащхьэ, нэгъуэщӀхэри.
Жьы хъуа псалъэхэм я къэгъэсэбэпыкӀэмрэ ахэр къэгъэсэбэпыныр къэзышэ мурадхэмрэ кӀэлъыплъыным къыхэкӀыу япэ дыдэу гу зылъозыгъатэр историзм, архаизмэхэр иджырей къэбэрдей-шэрджэс литературэбзэм и стиль щхьэхуэхэм къызэрыщагъэсэбэпым зэщхьэщыкӀыныгъэшхуэ зэриӀэрщ.
Историзмэхэр къагъэсэбэпыныр нэхъыщхьэу къэзышэр блэкӀа зэманым щытепсэлъыхьыжкӀэ кӀуэдыжа Ӏуэхугъуэ, предмет, къинэмыщӀхэми я цӀэ къиӀуэн хуей зэрыхъурщ.
А къалэн дыдэр иӀэу, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ, блэкӀа зэманыр нэхъ ещхьу къэгъэлъэгъуэжыным папщӀэ, къагъэсэбэпынкӀэ мэхъу архаизмэхэри. Ахэр апхуэдэу къыщагъэсэбэпынкӀэ мэхъу историческэ романхэм, повестхэм, рассказхэм, нэгъуэщӀхэми. Абы щыгъуэми архаизмэхэр къызыщагъэсэбэп хабзэр персоиажхэм я бзэрщ.
Архаизмэхэр къыщагъэсэбэпынкӀэ хъунущ ауан хэлъу тепсэлъыхьыныгъэми ауан зыхэлъ персонажхэм я бзэми.
Жьы хъуа псалъэхэр егъэщӀэным хуэунэтӀа лэжьыгъэм Ӏэмал имыӀэу хэгъэхьэн хуейщ историзмэхэмрэ архаизмэхэмрэ псалъалъэ зэхуэмыдэхэм къыщагъуэтыиу, я мыхьэнэхэри къагъэлъэгъуэну.

Фразеологическэ оборотхэр
(зэкӀэщӀэпч мыхъу псалъэ зэпхахэр)
Фразеологическэ зэпыщӀэныгъэр, зы лъэныкъуэкӀэ, псалъэм хуэдэу, абы и къалэн зыгъэзащӀэу къакӀуэ бзэ Ӏыхьэщ. Ар зи щхьэ хущытыныгъэ зиӀэ бзэ Ӏыхьэ хьэзыру къокӀуэ. ЕтӀуанэ лъэныкъуэкӀэ, ар зи Ӏыхьэхэм я щхьэ хущытыныгъэ гуэр яӀэу къызыщыкӀуэ зэпхыгъэщ. Ауэ фразеологическэ зэпыщӀэныгъэм зы гупсысэ е гурыӀуэгъуэ гуэр къиӀуатэу къызэрыкӀуэм къыхэкӀкӀэ, ар зэкӀэщӀэпч хъуркъым, езыри псалъэухам къызэрыщыкӀуэ хабзэр зы пкъыгъуэ (член) гуэрущ. Апхуэдэхэщ: тхъур ӀупэкӀэ зын – тхъэн, и псэр ӀукӀын – шынэн, и гур къутэн – гуӀэн, и напэр сын – укӀытэн, и нэ къыхуикӀын – щӀэхъуэпсын, нэгъуэщӀхэри.
ЗэкӀэщӀэпч хъу псалъэ зэпхахэм ӀупщӀу къагуэзыгъэкӀ, псалъэми гъунэгъу хуэзыщӀ щытыкӀэ нэхъыщхьэу фразеологическэ псалъэ зэпхам иӀэщ ар пкъыгъуэ хьэзыру бзэм зэрыхэтыр, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ, щызэпсалъэкӀэ ззхалъхьэ гуэру щымыту, езыр хьэзырыххэу бзэм зэриӀэр. Псалъэм папщӀэ, «Дунейр уэмт. Щиху жыг лъагэхэр мыхъейуэ зэфӀэтт», – псалъэухахэр къэӀуэтэныгъэр щекӀуэкӀ лъэхъэнэ дыдэм псалъэ щхьэхуэ зырызхэу къатщтэурэ зэхэтлъхьащ. ИщхьэкӀэ къыщытхьа тхъур ӀупэкӀэ зын, и напэр сын жыхуэтӀэхэр езыхэр хьэзырыххэу бзэм хэтщи, абыхэм щыщу дэтхэнэ зы псалъэ зэпхари псалъэ хьисэп гуэру къыдощтэри къыдогъэсэбэп.
ЗэкӀэщӀэпч хъу синтаксическэ зэпхыгъэхэмрэ зэкӀэщӀэпч мыхъу псалъэ зэпхахэмрэ псалъэухам къызэрыщыкӀуэ пкъыгъуэхэр зэлъытынымкӀэ щӀедзэ фразеологическэ зэпхыгъэхэр зэкӀэщӀэпч зэрымыхъур, абы къыхэкӀыуи ахэр псалъэухам и пкъыгъуэ гуэрхэм я къалэн ягъэзащӀэу къызэрыкӀуэр егъэщӀэныр итщ 5, 6-нэ классхэм папщӀэ адыгэбзэ учебникым. Абы зэрыригъэлъытын папщӀэ къещтэ «Джыдэм и щхьэр къыфӀэхуащ, И щыуагъэр къызэрыгурыӀуэжу щӀалэм и щхьэр къыфӀэхуащ», – псалъэухахэр. Дэтхэнэ зы псалъэухами къыщыхегъэщхьэхукӀ и щхьэр къыфӀэхуащ псалъэ зэпхар. ЕджакӀуэхэм тыншу къахутэфынущ япэ ит псалъэухам хэт «щхьэр» псалъэр подлежащэу, «къыфӀэхуащ» псалъэр сказуемэу къызэрыкӀуар. Абы ещхькъым етӀуанэ псалъэухам хэт «щхьэр къыфӀэхуащ» псалъэ зэпхар. Мы псалъэ зэпхам и Ӏыхьэхэр зэкӀэщӀэпч хъуркъым. Ахэр зэкӀэщӀэпчу щытмэ, псалъэ зэпхам къиӀуатэ мыхьэнэр мэкъутэ. Абы къыхэкӀыум псалъэ зэпха псор зэрыщыту зы пкъыгъуэущ (сказуемэущ) псалъэухам къызэрыщыкӀуэр.
ЕтӀуанэ щапхъэу къехь «ЩӀалэр псым хыхьащ, и Ӏэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ. ЩӀалэр университетым щӀэтӀысхьащи йоджэ, и Ӏэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ». Абыхэм къахэгъэбелджылыкӀащ «Ӏэщхьэ-лъащхьэр дэхьеяуэ» псалъэ зэпхар. «Ӏэщхьэ-лъащхьэр дэхьеяуэ» жыхуэтӀэм мы и къэкӀуэкӀитӀыр къэдгъэлъэгъуа псалъэухахэм щызэребгъэлъытыну къезэгъ щапхъэхэкъым. «Ӏэщхьэ-лъащхьэр дэхьеяуэ» псалъэ зэпхар зэм щыгъуэ деепричастнэ обороту къокӀуэ, зэми ар къызэрыкӀуэр фразеологическэ оборотущ. ТӀум щыгъуэми псалъэ зэпхам и Ӏыхьэхэр зэкӀэрымычауэ зэрыщыту псалъэухам зы пкъыгъуэущ зэрыхэувэр. Япэ ит псалъэухам ар хоувэ обстоятельствэ къызэрыкӀуэ убгъуауэ, деепричастнэ обороту. ЕтӀуанэ псалъэухам ар зэрыхэувэр обстоятельствэ къызэрыкӀуэ мыубгъуауэщ, къызэрыкӀуар фразеологическэ оборотущ.
ЗэкӀэщӀэпч мыхъу псалъэ зэпхахэм щыщ куэдыр я мыхьэнэкӀэ зы псалъэм пэхъуу зэрыщытыр ирагъэлъэгъуа нэужь, еджакӀуэхэм ират фразеологическэ оборотым и определенэр. Абы щӀыгъууи ирагъащӀэ: бзэщӀэныгъэм щыщ Ӏыхьэу фразеологическэ оборотхэр зыджым фразеологиекӀэ зэреджэр.
Фразеологическэ оборотхэм я щытыкӀэ мэхъыщхьэхэр тэмэму ягурызыгъэӀуэн, а оборотхэр щыуагъэншэу ягъэбелджылыфу икӀи я бзэм шэрыуэу къыщагъэсэбэпыфу егъэсэным хуэунэтӀа лэжьыгъэ гъуэзэджэ зыбжанэ итщ 5, 6-нэ классхэм папщӀэ адыгэбзэ учебникым. Апхуэдэхэщ зэкӀэщӀэпч мыхъу псалъэ зэпхахэр щӀатхъэу абыхэм къагъэлъагъуэ мыхьэнэхэри къыжаӀэныр; фразеологическэ оборотхэр псалъэухахэм къыщагъуэту, ахэм я мыхьэнэхэр псалъэ закъуэкӀэ е нэгъуэщӀ фразеологизмэкӀэ къаӀуэтэныр; текстыр къратхыкӀыу, псалъэ къыхэгъэщахэр абыхэм синоним къахуэхъу фразеологическэ обороткӀэ зэрахъуэкӀыныр.
Абыхэм хэгъэхьэпхъэщ мы къэкӀуэну лэжьыгъэхэм хуэдэхэри: фразеологическэ псалъэ зэпхахэр езы еджакӀуэхэм къахьу, абыхэм я мыхьэнэхэри къыжаӀэну; хурагъэщӀа гушыӀэ сурэтхэм еплъурэ ар зытращӀыхьа фразеологическэ оборотхэр еджакӀуэхэм егъэгъэбелджылыныр, дэтхэнэ зы оборотри псалъэухам хэту къегъэгъэсэбэпыныр, нэгъуэщӀхэри.